RU:
В связи с тем, что стали известны факты произвольного признания властями недействительными паспортов бывших политзаключенных, принудительно высланных из Беларуси после освобождения в сентябре и декабре 2025 года, мы, коалиция беларусских правозащитных организаций, заявляем следующее:
Защита своих граждан - базовая функция и обязанность государства. Ст. 10 Конституции Республики Беларусь говорит о том, что гражданину Республики Беларусь гарантируется защита и покровительство государства как на территории Беларуси, так и за ее пределами. Паспорт является одним из проявлений суверенитета государства и подтверждает гарантию защиты гражданина государством как на своей территории, так и за рубежом.
Особо подчеркиваем, что паспорт - это не просто административный документ, но подтверждение юридической и социальной идентичности человека. Несмотря на то, что отсутствие действительного паспорта де-юре не влечет утраты гражданства, оно создает ситуацию фактического безгражданства (de facto statelessness), затрагивает достоинство человека и препятствует реализации его многих базовых прав, включая право на равное обращение (недискриминация) (ст. 26 Пакта о гражданских и политических правах, ст. 22 Конституции), право на признание правосубъектности (ст. 16 Пакта), право на свободное передвижение (ст. 12 Пакта), право на невмешательство в личную, семейную жизнь (ст. 17 Пакта), право вступать в брак и основывать семью (ст. 23 Пакта), право собственности (ст. 44 Конституции).
В соответствии со статьей 2 Конституции Республики Беларусь, государство ответственно перед гражданином за создание условий для свободного и достойного развития личности. Ст. 59 Конституции закрепляет обязанность государственных органов, должностных и иных лиц, которым доверено исполнение государственных функций, в пределах своей компетенции принимать необходимые меры для осуществления и защиты прав и свобод личности.
Произвольное признание недействительными паспортов людей, преследуемых по политическим причинам, является не просто отказом государства от защиты своих граждан, но намеренным злоупотреблением властью со стороны государственных органов, которые призваны обеспечивать защиту прав граждан. Это дополнительная репрессивная мера (а также новая практика в контексте трансграничных репрессий) в отношении людей, которые уже подверглись произвольному уголовному преследованию и понесли несправедливое наказание за реализацию своих законных прав и свобод.
При этом, сам факт принудительного выдворения этих людей добавляет особую уязвимость их положению и составляет отдельное нарушение как национального законодательства, так и международно-правовых обязательств Республики Беларусь (см. заявление коалиции от 22.12.2025г.). Признание недействительными паспортов (даже при физическом отсутствии паспорта на руках) в дополнение к принудительной высылке демонстрирует не только неправомерность таких деяний, но особый цинизм властей, стремящихся любыми доступными способами ухудшить положение, продлить страдания и унижение достоинства людей, преследуемых по политическим мотивам.
Напоминаем, что отказ властей Беларуси от защиты собственных граждан в качестве трансграничной репрессивной меры носит куда более широкий характер и касается не только освобожденных и принудительно вывезенных людей. Продолжает действовать Указ № 278 “О порядке выдачи документов и совершения действий” от 04.09.2023 г. (“паспортный указ”), которым была упразднена часть функций загранучреждений Республики Беларусь, в том числе, и по выдаче и обмену паспорта. В результате чего тысячи граждан Беларуси, в том числе и их новорожденные дети, остаются без базового документа, удостоверяющего личность, и, как следствие, без возможности полноценной социальной жизни и реализации ряда прав. Количество таких людей постоянно увеличивается.
Мы также констатируем, что произвольное признание паспортов недействительными может рассматриваться как часть государственной политики, предусматривающей широкомасштабное и систематическое нападение на население как контекстуального элемента преступлений против человечности по смыслу квалификации Международным уголовным судом в контексте расследования по ситуации Литва/Беларусь.
В связи с изложенным, мы призываем власти Республики Беларусь:
- выполнять свои конституционные обязанности по защите граждан Республики Беларусь и созданию условий для реализации их прав надлежащим образом, без дискриминации по признаку политических убеждений или по иным признакам. В частности:
- прекратить практику произвольного признания паспортов недействительными;
- обеспечить восстановление действительности паспортов;
- отменить Указ № 278 “О порядке выдачи документов и совершения действий” от 04.09.2023 г. и возобновить реализацию загранучреждениями Беларуси функции выдачи и обмена паспортов.
Призываем представителей международных организаций и иностранных государств, в том числе участвующих в переговорах по освобождению:
- прилагать максимальные дипломатические усилия для прекращения практик, поражающих в правах освобожденных в результате переговоров граждан Республики Беларусь;
- прилагать максимальные дипломатические усилия для прекращения практик, поражающих в правах иных граждан Республики Беларусь, оставшихся без действительного паспорта по вине властей, а также для отмены Указа № 278 (“паспортного указа”);
- оказывать максимальное содействие в легализации на территории иностранных государств принудительно высланным и иным гражданам Республики Беларусь, оставшимся без действительного паспорта по вине беларусских властей;
- рассматривать указанные практики как форму трансграничных репрессий и учитывать их при оценке ситуации с правами человека в Беларуси.
Белорусский Хельсинкский Комитет
Lawtrend
Human Constanta
Беларускі ПЭН
Белорусская Ассоциация Журналистов
Правозащитный центр “Вясна”
Правовая инициатива
Беларусский дом прав человека им. Бориса Звозскова
Офис по правам людей с инвалидностью
Белорусский Конгресс Демократических Профсоюзов
BEL:
У сувязі з тым, што сталі вядомыя факты адвольнага прызнання ўладамі нядзейнымі пашпартоў былых палітвязняў, прымусова высланых з Беларусі пасля вызвалення ў верасні і снежні 2025 года, мы, кааліцыя беларускіх праваабарончых арганізацый, заяўляем наступнае:
Абарона сваіх грамадзян – базавая функцыя і абавязак дзяржавы. Арт. 10 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь прадугледжвае, што грамадзяніну Рэспублікі Беларусь гарантуецца абарона і заступніцтва дзяржавы як на тэрыторыі Беларусі, так і за яе межамі. Пашпарт з’яўляецца адной з праяў суверэнітэту дзяржавы і пацвярджае гарантыю абароны грамадзяніна дзяржавай як на сваёй тэрыторыі, так і за мяжой.
Асабліва падкрэсліваем, што пашпарт – гэта не проста адміністрацыйны дакумент, але пацвярджэнне юрыдычнай і сацыяльнай ідэнтычнасці чалавека. Нягледзячы на тое, што адсутнасць дзейнага пашпарта de jure не вядзе да страты грамадзянства, яна стварае сітуацыю фактычнага безграмадзянства (de facto statelessness), закранае годнасць чалавека і перашкаджае рэалізацыі многіх яго базавых правоў, у тым ліку права на роўнае абыходжанне (недыскрымінацыю) (арт. 26 Пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах, арт. 22 Канстытуцыі), права на прызнанне правасуб’ектнасці (арт. 16 Пакта), права на свабоднае перамяшчэнне (арт. 12 Пакта), права на неўмяшанне ў асабістае і сямейнае жыццё (арт. 17 Пакта), права ўступаць у шлюб і ствараць сям’ю (арт. 23 Пакта), права ўласнасці (арт. 44 Канстытуцыі).
У адпаведнасці з артыкулам 2 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, дзяржава адказная перад грамадзянінам за стварэнне ўмоў для свабоднага і годнага развіцця асобы. Арт. 59 Канстытуцыі замацоўвае абавязак дзяржаўных органаў, службовых і іншых асоб, якім даверана выкананне дзяржаўных функцый, у межах сваёй кампетэнцыі прымаць неабходныя меры для ажыццяўлення і абароны правоў і свабод асобы.
Адвольнае прызнанне нядзейнымі пашпартоў людзей, якія пераследуюцца з палітычных прычын, з’яўляецца не проста адмовай дзяржавы ад абароны сваіх грамадзян, але наўмысным злоўжываннем уладай з боку дзяржаўных органаў, якія мусяць забяспечваць абарону правоў грамадзян. Гэта дадатковая рэпрэсіўная мера (а таксама новая практыка ў кантэксце трансгранічных рэпрэсій) у дачыненні да людзей, якія ўжо падвергліся адвольнаму крымінальнаму пераследу і панеслі несправядлівае пакаранне за рэалізацыю сваіх законных правоў і свабод.
Пры гэтым сам факт прымусовага выдварэння гэтых людзей надае іх становішчу асаблівую ўразлівасць і складае асобнае парушэнне як нацыянальнага заканадаўства, так і міжнародна-прававых абавязацельстваў Рэспублікі Беларусь (гл. заяву кааліцыі ад 22.12.2025 г.). Прызнанне нядзейнымі пашпартоў (нават пры фізічнай адсутнасці пашпарта на руках) у дадатак да прымусовай высылкі дэманструе не толькі неправамернасць такіх дзеянняў, але і асаблівы цынізм уладаў, якія імкнуцца любымі даступнымі спосабамі пагоршыць становішча, падоўжыць пакуты і прыніжэнне годнасці людзей, што пераследуюцца паводле палітычных матываў.
Нагадваем, што адмова ўладаў Беларусі ад абароны ўласных грамадзян у якасці трансгранічнай рэпрэсіўнай меры носіць значна шырэйшы характар і датычыць не толькі вызваленых і прымусова вывезеных людзей. Працягвае дзейнічаць Указ № 278 «Аб парадку выдачы дакументаў і ажыццяўленні дзеянняў» ад 04.09.2023 г. («пашпартны ўказ»), якім была скасавана частка функцый замежных устаноў Рэспублікі Беларусь, у тым ліку па выдачы і абмене пашпартоў. У выніку тысячы грамадзян Беларусі, у тым ліку іх нованароджаныя дзеці, застаюцца без базавага дакумента, які пацвярджае асобу, і, як вынік, без магчымасці паўнавартаснага сацыяльнага жыцця і рэалізацыі шэрагу правоў. Колькасць такіх людзей няспынна павялічваецца.
Мы таксама канстатуем, што адвольнае прызнанне пашпартоў нядзейнымі можа разглядацца як частка дзяржаўнай палітыкі, якая прадугледжвае шырокамаштабны і сістэматычны напад на насельніцтва як кантэкстуальны элемент злачынстваў супраць чалавечнасці ў разуменні кваліфікацыі Міжнароднага крымінальнага суда ў кантэксце расследавання сітуацыі Літва/Беларусь.
У сувязі са сказаным, мы заклікаем улады Рэспублікі Беларусь:
- выконваць свае канстытуцыйныя абавязкі па абароне грамадзян Рэспублікі Беларусь і стварэнні ўмоў для рэалізацыі іх правоў належным чынам, без дыскрымінацыі паводле прыкметы палітычных перакананняў або паводле іншых прыкмет, у прыватнасці:
- спыніць практыку адвольнага прызнання пашпартоў нядзейнымі;
- забяспечыць аднаўленне дзеяння пашпартоў;
- адмяніць Указ № 278 «Аб парадку выдачы дакументаў і ажыццяўленні дзеянняў» ад 04.09.2023 г. і аднавіць выкананне замежнымі ўстановамі Беларусі функцыі выдачы і абмену пашпартоў.
Заклікаем прадстаўнікоў міжнародных арганізацый і замежных дзяржаў, у тым ліку тых, хто ўдзельнічае ў перамовах наконт вызвалення:
- прыкладаць максімальныя дыпламатычныя намаганні для спынення практык, якія абмяжоўваюць у правах грамадзян Рэспублікі Беларусь, вызваленых у выніку перамоў;
- прыкладаць максімальныя дыпламатычныя намаганні для спынення практык, якія абмяжоўваюць у правах іншых грамадзян Рэспублікі Беларусь, што засталіся без дзейнага пашпарта з віны ўладаў, а таксама для адмены Указа № 278 («пашпартнага ўказа»);
- аказваць максімальнае садзейнічанне ў легалізацыі на тэрыторыі замежных дзяржаў прымусова высланым і іншым грамадзянам Рэспублікі Беларусь, якія засталіся без дзейнага пашпарта з віны ўладаў Беларусі;
- разглядаць названыя практыкі як форму трансгранічных рэпрэсій і ўлічваць іх пры ацэнцы сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі.
Беларускі Хельсінкскі Камітэт
Lawtrend
Human Constanta
Беларускі ПЭН
Беларуская Асацыяцыя Журналістаў
Праваабарончы цэнтр «Вясна»
Прававая ініцыятыва
Беларускі дом правоў чалавека імя Барыса Звозскава
Офіс па правах людзей з інваліднасцю
Беларускі Кангрэс Дэмакратычных Прафсаюза